Budapest architectuur: Geschiedenis tot ca. 1948 in vogelvlucht

Onderwerpen: Introductie * de periode tot ca. 1895 * 1895 tot 1914 * 1914 tot 1928 * Verdrag van Trianon en het einde van een bloeiperiode * Eind jaren '20 * 1928 tot 1948 * Toestand van de monumenten

Introductie

In vogelvlucht op deze pagina de architectuurgeschiedenis van Budapest met name de periode tussen ca. 1890-1948.

De basis voor deze pagina en onderliggende pagina's is honderden uren zwerven door de stad,  letterlijk straat voor straat af. 

De grote bloei van de stad, qua architectuur, vond in feite plaats tussen 1870 en ca. 1914. Hierna volgde een aantal jaren met relatief weinig inspirerende architectuur en pas rond 1930 kwam er weer een opleving door de opkomst van Bauhaus en Nieuwe Zakelijkheid en ook deze periode kent relatief zeer veel gebouwen in deze stijl. Alle data zijn globaal, er valt geen exact jaar aan te geven wanneer een stijl begon en eindigde.

(Foto: pand tussen de XII. Alma utca en de Gaál József út. Gebouwd in de periode 1910-1913 door Aladár Árkay met Art Nouveau invloeden en mozaieken net onder de torentjes. Tegenover dit pand een Bauhaus villa ontworpen door zijn zoon in 1927)
 

De periode tot ca. 1895

Verwacht in Budapest geen architectuur zoals wij die kennen in Amsterdam. Dit ondanks het gegeven dat Budapest een zeer oude stad is die al door de Romeinen werd bewoond. Uit die periode stammen ook de resten van Aquincum in Óbuda. Deze nederzetting, die gedeeltelijk is opgegraven, is voor het publiek te bezichtigen. Ook zijn er in Óbuda restanten te vinden van Amfitheaters en er zijn, medio 2010, in het zuiden van Budapest resten gevonden van Neolitische bebouwing. Van de periode vóór 1800 zijn in de stad relatief niet veel gebouwen te vinden, en wat er te vinden is, is voorrnamelijk Barok stijl, waaronder diverse kerkgebouwen. Maar, deze gebouwen zijn in de loop der jaren vaak wel ingrijpend gewijzigd.

De periode van ca. 1800-1850 kent diverse gebouwen in de stad die keurig zijn aangemerkt als monument. O.a. het gebied rond de Király utca, vroeger een van de belangrijkste wegen om de stad uit te gaan, kent vele van deze monumenten. De meeste zijn qua uiterlijk niet bijster interessant en daarbij is het grootste deel ook nog in meer of mindere staat van verval. In feite zijn het meeste sobere, lage gebouwen, waarvan details al lang geleden verloren zijn gegaan. De foto hiernaast toont zo'n pand (overigens niet aangemerkt als monument), gebouwd in 1841, en te vinden in het IX. district op de Bálasz Béla utca.

Een belangrijk aspect voor het ontbreken van vele oude gebouwen is de ijs-/watersnoodramp op 15 en 16 december 1838. Door deze ramp, die hele gedeelten van de stad onder water zette, zijn bijna 2300 panden verwoest en honderden zwaar beschadigd.

De meeste gebouwen die in de periode van ca. 1850-1900 gebouwd zijn, zijn in de neo-renaissance stijl. Tientallen voorbeelden hiervan zijn in de stad te vinden, onder andere op het eerste gedeelte van de Andrássy út, het gebouw van de Hongaarse Academie van Wetenschappen aan het V. Széchenyi István tér (1865), die ook een prachtige concertzaal bevat. Een hoogtepunt van deze stijlperiode is ook het schitterende Opera gebouw dat in de periode 1875-1884 gebouwd werd door een van de belangrijke architecten uit die periode: Miklós Ybl.

Ook werden in deze periode appartementengebouwen in neogotische en wat later ook in eclecticistische stijl gebouwd. Op gevels in die stijl worden meestal classicistische en barokke vormen gecombineerd. Aan het eind van deze periode werden ook Art Nouveau versieringen gebruikt. Dit neo-gotische werd ook gebruikt bij vele kerkgebouwen zoals de Mátyáskerk (1896), de prachtige Erzsébetkerk op het VII. Rózsák tere (met schitterende Zsolnay reliëfs), de kerk die Ödön Lechner ontwierp in Kőbánya etc. Het gebruik van romaanse vormen gebeurde slechts sporadisch. De bekendste gebouwen in deze stijl zijn het Vissersbolwerk (1896) in de Burchtwijk en de Grieks-katholieke kerk (1905) aan de VII. Rózsa utca 9-10.

1895 tot 1914

Een van de belangrijkste periodes in de architectuur van Budapest, die nog steeds op vele plekken in de stad het straatbeeld beheerst. Door het samenvallen van een aantal factoren: enorme toename van de bevolking, rijkdom, zeker in de Joodse wereld, de stad in de belangstelling vanwege de Millenium-feesten en het ontstaan van een nieuwe kunststroming, kende de stad een ongekende uitbreiding. Die nieuwe kunststroming was de Art Nouveau en één van de gangmakers hierin was de architect Ödön Lechner (1845-1914). In de stad zijn honderden gebouwen te vinden in deze stijl of met elementen daarvan. (Foto: detail opname van een Art Nouveau pand uit 1906 in het VIII. district)
 

1914 tot 1927

De periode vanaf ca. het begin van de Eerste Wereldoorlog tot aan eind jaren '20 is een periode die gerust saai te noemen is. Allereerst is er is slechts een gering aantal gebouwen gerealiseerd. Daarnaast raakte de Art Nouveau architectuur uit de mode, en er werd weer teruggegrepen op de vele neo-stijlen, die de stad rijk is. Iets dat ook al in het laatste door Ödön Lechner ontworpen pand, gebouwd in de periode 1914-1915, te zien is. Het is een periode die derhalve maar kort aangestipt dient te worden, de echt belangwekkende gebouwen uit deze periode zijn ver in de minderheid in vergelijking tot bijvoorbeeld de Art Nouveau gebouwen die u in Budapest aan kunt treffen.

Verdrag van Trianon en het einde van een bloeiperiode

Speciale aandacht verdient het Verdrag van Trianon: de architecten die in de periode van ca. 1890-1920 in Budapest actief waren, hadden ook veel opdrachten buiten de stad. Hongarije was immers een groot land met vele steden in opbouw. Zowel bij de geboorteplaatsen van de architecten, als bij totaaloverzichten van hun oeuvre komen plaatsen voor die heden ten dage ondermeer in Roemenië en Servië liggen. De reden hiervoor is het verdrag van Trianon, dat op 4 juni 1920 gesloten werd en waardoor Hongarije nog maar 29% van haar oorspronkelijke grondgebied overhield. Dit betekende ook dat veel architecten uit deze generatie hierdoor minder opdrachten kregen, omdat Hongaren door de nieuwe eigenaren van de stukken land geweerd werden. In feite kwam door de Eerste Wereldoorlog én het daar uit volgende Verdrag van Trianon een eind aan een grote bloeiperiode. Dat dit verdrag grote gevolgen heeft gehad voor ondere andere de economie van Hongarije, moge duidelijk zijn.....Ook het overlijden van Ödön Lechner in 1914, Béla Lajta in 1920 (die al sinds 1912 geen gebouwen meer had ontworpen) én het vertrek uit Budapest van Károly Kós, hebben invloed gehad op het eindigen van deze bijzondere periode in de architectuurgeschiedenis van de stad.

Eind jaren '20

Na de relatief saaie periode in de architectuur- geschiedenis van Budapest én voordat de Bauhaus / Nieuwe Zakelijkheid periode aanbrak, is er kort een soort interbellum geweest, waarbij speelsheid bij gebouwen weer in trek was. Deze periode heeft maar zo'n 5-6 jaar geduurd. Dit naar ervaring van Julius op basis van de vele zwerftochten.

Deze bloeiperiode resulteerde in diverse gebouwen waarbij voor de verlevendiging van de gevel gebruik werd gemaakt van reliëfs, sgraffiti en andere ornamentiek. Zo is bijvoorbeeld in een gedeelte van Buda een plek waarin vele gebouwen allergorische afbeeldingen hebben of afbeeldingen van het Hongaarse volkslven. Sedert die tijd zijn er ook op vele panden in Budapest Maria afbeeldingen in de vorm van plaquettes en reliëfs te vinden. Het is een uitermate boeiende periode waaraan inmiddels één pagina is gewijd: de sgraffiti kunstwerken gemaakt door Ferenc Márton en Sándor Nagy op de gebouwen ontworpen door István Medgyaszay. De afbeelding hierboven toont één die kunstwerken die op diverse locaties in Budapest te vinden zijn.

1927 tot 1948

Ook deze periode kenmerkt zich, net zoals de Art Nouveau periode, door een enorme bouwwoede die honderden gebouwen heeft opgeleverd in alle soorten en maten en die veelal kenmerken hebben van Bauhaus / Nieuwe Zakelijkheid. Een behoorlijk deel hiervan is nog steeds in min of meer originele staat, alhoewel er bij vele villa's er veranderingen hebben plaatsgevonden ten opzichte van de oorspronkelijke bouwplannen. Omdat er nagenoeg geen gebruik is gemaakt van gedecoreerd pleisterwerk, zijn de gebouwen ook iets minder onderhevig aan verval, alhoewel opknapbeurten van diverse panden geen overbodige luxe zou zijn....

Maar, niet alleen deze architectuurstroming werd gebruikt, er was ook een groep architecten die de neo-stijlen uit de jaren '20 aanhielden en er werd op diverse gebouwen ornamentiek toegepast die verwees naar de Art Nouveau periode. Deels uit traditie met name door de oudere generatie architecten, deels uit eerbetoon.


Ook zijn er in Pest, naast de eilandjes van een enkel modern gebouw tussen anderen, ook hele blokken te zien met Bauhaus / Nieuwe Zakelijkheid architectuur, zoals onder andere bij een gedeelte van de VII. Harfsa utca. Hoewel deze bouwstijl van oorsprong vrij strak is, zijn er bij de appartementencomplexen toch ornamentiek aan te treffen onder andere in de vorm van beelden. De stijl is ook in de jaren na de oorlog nog in zwang geweest.

De Amsterdamse School architectuur is in Budapest, voor zover Julius bekend, slechts sporadisch te vinden, verspreid over de stad en onder andere omvattend een badhuis en een ziekenhuis. Over de invloeden van deze stijl op diverse gebouwen in Budapest stelde Julius een rondleiding samen.

Toestand van de monumenten

Budapest is zó rijk aan architectonische monumenten dat onderhoud en conservatie een schier onmogelijke klus is. In veel gebouwen met koopappartementen is het moeilijk alle bewoners op één lijn te krijgen om een gebouw in oude luister te herstellen. Een doorgaans zeer kostbare klus, waarvoor meestal geen geld is. Er is vaak pas geld om een gebouw in zijn geheel op te knappen indien een projectontwikkelaar dit opkoopt, en die er van binnen luxe appartementen van maakt.

De zwerftochten van Julius tonen dan ook aan dat zeker 90% van de architectonische monumenten in de periode van ca. 1890-1920 vervallen zijn (zie hiernaast een voorbeeld uit het VIII. district, rijtje panden met Art Nouveau invloeden en, niet op foto zichtbare schitterende deuren, uit ca. 1905) en restauratie een zeer kostbare klus is. Derhalve is het beter te letten op de details die nog aanwezig zijn en door de vervallen toestand heen te kijken. Zo kunt u gebouwen aantreffen met een qua pleisterwerk nagenoeg geheel kale gevel, terwijl er een prachtige deur in zit. Het nadeel dat hierbij ook een rol speelt, is dat de meeste gevelversieringen van pleisterwerk zijn en niet van meer duurzame materialen.

Dat in de komende jaren diverse van deze panden tegen de vlakte zullen gaan, is nagenoeg onvermijdelijk, de versieringen zijn dan té gewoon om het pand te behouden en te restaureren. Dat is bijvoorbeeld zeer goed te zien in het IX. district, waar achter de Corvin shopping mall hele delen van de oorspronkelijke bebouwing zijn verdwenen, want veel gevelversieringen, ook al vallend onder Art Nouveau, waren seriewerk. Dus de panden die behouden gaan worden, bevatten wat meer dan dat. Ook zijn nog teveel bijzondere panden niet aangemerkt als monument, want het herstel in oude glorie ook in de weg staat.

Ook andersom kan het: zo is een aantal jaar geleden op de VII. Kazinczy utca een pand, dat ontworpen is door Gyula Fodor, qua buitengevel in oude luister herstelt. Binnenin is het echter nog steeds een zeer vervallen toestand en komt de ware ouderdom van het gebouw naar voren. In dit pand is nog wel een pareltje bewaard gebleven (misschien gerestaureerd?), de 3 prachtige glas-in-lood ramen aan de bovenkant van een deur in de hal en waarvan u hiernaast een foto ziet. Deze glas-in-lood ramen komen uit het atelier van de glaskunstenaar Miksa Róth. (Zie foto)

(Laatste update en controle van de links: 20 december 2011)


Warning: include(overz2.php) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /home/deb50584n2/domains/budapestarchitect.nl/public_html/text/archigesch.php on line 316

Warning: include(overz2.php) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /home/deb50584n2/domains/budapestarchitect.nl/public_html/text/archigesch.php on line 316

Warning: include() [function.include]: Failed opening 'overz2.php' for inclusion (include_path='.:/usr/local/lib/php') in /home/deb50584n2/domains/budapestarchitect.nl/public_html/text/archigesch.php on line 316